Esej · Gestalt i tożsamość zawodowa

Werbalna replika. O tym, jak stwarzamy i opisujemy siebie.

Przez lata cyzelowałem jedno zdanie o sobie jak wizytówkę. Z każdą wersją brzmiałem poważniej i jednocześnie mówiłem mniej.

Na konferencjach najłatwiej zobaczyć, jak człowiek stwarza się słowami. Wstajesz, masz piętnaście sekund i jedno zdanie, którym tłumaczysz obcym, kim jesteś.

• 2010Jestem krakowskim hotelarzem i specjalistą od lokalnej turystyki.
• 2016Specjalistą z prawie dziesięcioletnim stażem w hospitality i podróżnikiem.
• 2020Specjalistą zarządzania w sektorze tech and travel.
• 2023Zarządzam zróżnicowanymi strukturami na przestrzeni różnych branż.

Na początku był jeszcze hotel, było konkretne miejsce, którego można dotknąć. Na końcu zostały „zróżnicowane struktury”, czyli właściwie nic, w co dałoby się wbić paznokieć.

Długo brałem to za dowód rozwoju. Dziś wiem, że budowałem coś, co psychoterapia Gestalt opisała dokładnie i bez sentymentu.

Replika bywa potrzebna. Problem zaczyna się wtedy, gdy zaczynamy ją mylić z sobą.

Bo w teorii self, na której stoi Gestalt, „ja” nie jest rzeczą ani strukturą, którą można raz opisać i odhaczyć. Jest procesem. Dzieje się na granicy kontaktu, w spotkaniu organizmu ze środowiskiem, tu i teraz.

Self to raczej czasownik niż rzeczownik. A werbalna replika jest jego fotografią: użyteczną, ale nieruchomą.

Im dłużej się jej trzymasz, tym bardziej zasłania to, co naprawdę dzieje się w tobie w danej sekundzie.

Kiedy przystosowanie twardnieje

Każda z moich etykiet była kiedyś tak zwanym twórczym przystosowaniem, najlepszym, jakie miałem pod ręką. Hotelarz pomagał przetrwać poranek, w którym nie wiedziałem, jak zacząć. Dyrektor pozwalał wejść na salę i zarządzać.

Ale Gestalt pokazuje, jak twórcze przystosowanie z czasem twardnieje w sztywny wzorzec, który odgrywamy nawet wtedy, gdy sytuacja dawno się zmieniła. Perls opisał to jako warstwy nerwicy. Najpierw warstwa banału i sztywno odgrywanych ról, potem impas, czyli punkt, w którym zatrzymujemy się przed krawędzią, bo boimy się porzucić prefabrykowane idee na własny temat, a pod nimi nie widzimy żadnego dna.

Mój impas nie przyszedł w gabinecie. Przyszedł w pracy.

Zacząłem łapać się na tym, że doradzam firmom z poziomu własnej repliki, a nie z poziomu tego, co mam przed sobą. Wchodziłem do organizacji już wiedząc, co powiem, zanim cokolwiek zobaczyłem. Reagowałem sprawnie, bezbłędnie i bez kontaktu z chwilą.

To, co brałem za doświadczenie, było utrwaloną przewidywalnością. Działałem jak automat odtwarzający stare nagrania, a to akurat najgorsza rzecz, jaka może spotkać kogoś, kto ma pomagać innym widzieć jasno.

Paradoksalna teoria zmiany

I tu wchodzi pojęcie, które zmieniło sposób, w jaki pracuję.

Przez dwadzieścia lat myślałem, że rozwój to ulepszanie ideału, rzeźbienie coraz wierniejszej repliki, dopisywanie lepszych ról. Tymczasem ruch zaczął się dopiero wtedy, gdy odłożyłem dłuto i zgodziłem się, że jestem procesem, a nie posągiem.

To brzmi jak refleksja prywatna, ale ma bardzo praktyczne konsekwencje dla każdego, kto pracuje z ludźmi i organizacjami.

Konsekwencja pierwsza: mentoring bez polerowania opowieści

Nie poleruję już opowieści klienta. Nie pomagam zbudować lepszej wersji historii o sobie ani sprawniejszego pitchu, choć to często to, po co ludzie przychodzą. Pomagam zobaczyć, co jest.

Pracuję z kontinuum świadomości, z tym, co dzieje się tu i teraz, w tej rozmowie, w ciele, w napięciu, które pojawia się przy konkretnym temacie. Nie diagnozuję z góry i nie wypisuję recepty.

Zostaję przy tym, co niewygodne, zamiast szybko zasypywać impas rozwiązaniem, bo to właśnie z dobrze przeżytego impasu wyłania się autentyczny następny krok, a nie z gładkiej rady.

Pytam nie wyłącznie „jaki masz problem”, lecz „co się dzieje, kiedy o tym mówisz”.

Konsekwencja druga: schemat organizacyjny to werbalna replika firmy

Druga konsekwencja jest organizacyjna, bo firmy robią dokładnie to samo co ja na tamtej scenie.

Schemat organizacyjny, tytuły stanowisk, zakresy obowiązków w załączniku do umowy. To jest werbalna replika firmy, jej oficjalna opowieść o sobie. Bywa potrzebna, tak samo jak moje jedno zdanie na konferencji. Ktoś musi wiedzieć, kto podpisuje fakturę i kto komu podlega.

Problem zaczyna się w tym samym miejscu co u mnie. Wtedy, gdy organizacja zaczyna mylić replikę z sobą.

Bo pod tytułami toczy się coś żywego. Jest funkcja, czyli robota, którą system w danym momencie musi wykonać, żeby żyć. I są role, które ludzie naprawdę odgrywają wobec siebie. Ktoś jest faktycznym mediatorem zespołu, choć w schemacie figuruje jako specjalista. Ktoś inny trzyma pamięć organizacji i wszyscy do niego chodzą, mimo że nie ma tego w żadnym dokumencie.

W rosnących firmach kryzys klarowności prawie zawsze bierze się stąd, że schemat zastygł, a funkcje i role dawno się przesunęły. Ludzie trzymają się tytułów, a realna potrzeba systemu jest już gdzie indziej.

Mój tytuł na konferencji i schemat organizacyjny w firmie chorują na to samo: opisują stan, który był prawdą wczoraj.

Gestalt ma na taką pracę własną szkołę. Edwin Nevis przeniósł teorię kontaktu i twórczego przystosowania na grunt konsultingu organizacyjnego. W tym ujęciu nie wchodzę do firmy z gotową strukturą do wdrożenia, bo narzucona zmiana zwykle nie trzyma. Pracuję na granicy kontaktu, podnoszę świadomość systemu co do tego, co naprawdę się w nim dzieje, i wspieram jego własne przystosowanie.

To paradoksalna teoria zmiany przełożona na organizację: zespół zmienia się nie wtedy, gdy każę mu być inną firmą, lecz wtedy, gdy zobaczy wyraźnie, jaką firmą już jest, łącznie z tym, co działa wbrew oficjalnej opowieści.

Dlatego pierwsze, co robię, to nie reorganizacja, tylko uważne pokazanie systemowi jego rzeczywistych funkcji i faktycznie odgrywanych ról, często ukrytych pod tytułami z prezentacji zarządu.

Następna zmiana

To samo dotyczy mnie i mojej kolejnej zmiany zawodowej. Niebawem będę psychoterapeutą, a wciąż jestem doradcą i, jak lubię dodawać, artystą.

Kuszące byłoby po prostu zamienić jedną replikę na drugą, zdjąć etykietę „dyrektor” i przykleić „terapeuta”, jakby to była nowa, lepsza wersja pomnika. Gestalt pilnuje, żebym tego nie robił.

Bo nie chodzi o to, żeby mieć doskonalsze zdanie o sobie. Chodzi o to, żeby móc obejść się bez tego zdania, kiedy siedzę naprzeciwko drugiego człowieka, i być tym, co dzieje się we mnie w danej chwili, a nie tym, co o sobie kiedyś napisałem.

Nie jestem hotelarzem ani dyrektorem, ani nawet doradcą, choć tak się przedstawiam, bo na konferencji jakoś trzeba.

Jestem procesem, który właśnie teraz to pisze, i naprawdę nie wiem, kim będę w zdaniu następnym.

Pierwszy raz od dwudziestu lat nie traktuję tego jak problem do rozwiązania, tylko jak jedyny pewny punkt oparcia, jaki mam.